'6 Yaş Altı Çocuklarda İletişimsel Katılımı Değerlendiren Yeni Bir Araç:
DKT Ahmet Ender DağlarÇocukların sağlıklı bir gelişim süreci geçirmelerinde iletişimin rolü yadsınamaz. Özellikle erken çocukluk döneminde, iletişim becerileri sadece dil ve konuşma yetenekleriyle sınırlı kalmayıp, çocuğun çevresiyle etkileşimini, sosyal katılımını ve genel iyilik halini de derinden etkiler. Dil ve konuşma terapistleri, çocuk gelişim uzmanları ve araştırmacılar için çocuğun iletişimsel katılımını doğru ve güvenilir bir şekilde değerlendirmek büyük önem taşır. Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) İşlevsellik, Yetiyitimi ve Sağlığın Uluslararası Sınıflandırması Çocuk-Ergen (ICF-CY) çerçevesi, bu değerlendirmelerde bütüncül bir bakış açısı sunar. Bu çerçeve doğrultusunda geliştirilen araçlardan biri de "Altı Yaş Altı Çocuklar İçin İletişimsel Çıktı Odaklı Değerlendirme Ölçeği" yani FOCUS'tur. Peki, bu ölçeğin Türkçe uyarlaması olan FOCUS-TR ne kadar güvenilir? Bu yazımızda, Şanlı ve Eken (2021) tarafından yapılan ve FOCUS-TR'nin güvenilirliğini inceleyen önemli bir araştırmaya daha yakından bakacağız.
- *İletişimsel Katılım Nedir ve Neden Önemlidir?**
İletişimsel katılım, bir çocuğun dil ve konuşma becerilerini günlük yaşamın farklı ortamlarında (evde, okulda, oyun parkında vb.) ne kadar etkin kullanabildiğini ifade eder. Sadece kelime bilgisi veya cümle kurma becerisi değil, aynı zamanda kendini ifade etme, başkalarını anlama, sosyal etkileşim başlatma ve sürdürme gibi daha geniş bir yelpazeyi kapsar. İletişimsel katılımda zorluk yaşayan çocuklar, sosyal izolasyon, akran ilişkilerinde problemler ve öğrenme güçlükleri gibi çeşitli sorunlarla karşılaşabilirler. Bu nedenle, çocuğun sadece klinik ortamda değil, gerçek yaşam koşullarındaki iletişimsel performansını ölçmek, müdahale programlarının etkinliğini değerlendirmek açısından kritik bir öneme sahiptir.
- *FOCUS Ölçeği ve Türkçe Uyarlaması: FOCUS-TR**
FOCUS (Focus on Outcomes of Communication Under Six) ölçeği, altı yaşından küçük çocukların iletişimsel katılımını ICF-CY perspektifiyle değerlendirmek amacıyla geliştirilmiştir. Bu ölçek, dil ve konuşma bozukluklarının çocuğun gerçek yaşamındaki etkilerini ölçmeyi hedefler. Türkiye'deki uzmanların da ICF-CY'nin bütüncül bakış açısını yansıtan ve iletişimsel katılımı ölçebilen araçlara duyduğu ihtiyaç göz önüne alındığında, FOCUS ölçeğinin Türkçe'ye uyarlanması (FOCUS-TR) önemli bir adım olmuştur. FOCUS-TR'nin ebeveynler ve dil ve konuşma terapistleri için ayrı formları bulunmaktadır. Bu blog yazısının odak noktası, FOCUS-TR ebeveyn ölçeğinin güvenilirlik çalışmasıdır.
- *FOCUS-TR Ebeveyn Ölçeğinin Güvenilirlik Çalışması (Şanlı & Eken, 2021)**
Şanlı ve Eken'in 2021 yılında Dil, Konuşma ve Yutma Araştırmaları Dergisi'nde yayınlanan çalışmaları, FOCUS-TR ebeveyn ölçeğinin iç ve dış güvenilirliğini detaylı bir şekilde incelemiştir.
- **Araştırmanın Amacı:** Çalışmanın temel amacı, FOCUS-TR ebeveyn ölçeğinin zaman içindeki tutarlılığını (test-tekrar test güvenirliği) ve ölçek maddelerinin birbiriyle ne kadar tutarlı olduğunu (iç tutarlılık) belirlemekti.
- **Yöntem:** Araştırmaya okur-yazar 30 ebeveyn (anne veya baba) katılmıştır. Ebeveynlere FOCUS-TR ölçeği bir hafta arayla iki kez uygulanmıştır. Elde edilen veriler, Bağımlı Örneklem t Testi, Pearson korelasyon analizi ve Cronbach Alfa (CA) katsayısı gibi istatistiksel yöntemlerle analiz edilmiştir.
- **Temel Bulgular:**
- **Test-Tekrar Test Güvenirliği:** FOCUS-TR'nin ilk uygulama (test) ve ikinci uygulama (tekrar test) toplam puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunamamıştır (p=0,891). Bu, ölçeğin farklı zamanlarda uygulandığında benzer sonuçlar verdiğini gösterir. Ayrıca, test ve tekrar test puanları arasında çok yüksek düzeyde anlamlı bir ilişki saptanmıştır (r=0,918, p<0,05), bu da ölçeğin zaman içindeki tutarlılığını bir kez daha teyit etmiştir.
- **İç Tutarlılık:** Ölçeğin iç tutarlılığını değerlendirmek için Cronbach Alfa katsayıları hesaplanmıştır. İlk test için CA katsayısı 0,962, ikinci test için ise 0,970 olarak bulunmuştur. Bu değerler, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçtüğünü ve ölçeğin mükemmel düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir.
- **İki Yarı Güvenirliği:** İki yarı test güvenirlik analizi sonucunda da hem ilk test (rS=0,902) hem de tekrar test (rS=0,933) için yarılar arasında oldukça yüksek bir ilişki bulunmuştur.
- **Araştırmanın Sonucu:** Tüm bu bulgular ışığında, Şanlı ve Eken (2021) FOCUS-TR ebeveyn ölçeğinin yüksek düzeyde güvenilir bir ölçme aracı olduğu sonucuna varmışlardır.
- *Güvenilir Bir Araç Olarak FOCUS-TR'nin Önemi**
FOCUS-TR gibi güvenilirliği kanıtlanmış bir değerlendirme aracının varlığı, alandaki profesyoneller için birçok avantaj sunar:
- **Dil ve Konuşma Terapistleri İçin:** Çocukların sadece klinik ortamdaki değil, günlük yaşamdaki iletişimsel katılımlarını ve müdahale sonrası bu katılımdaki değişimleri objektif bir şekilde ölçme imkanı sunar.
- **Ebeveynler İçin:** Çocuklarının iletişim becerileri ve günlük yaşamdaki katılımları hakkında daha sistematik bilgi vermelerine ve terapi sürecine daha aktif katılmalarına yardımcı olur.
- **Araştırmacılar İçin:** Erken çocukluk dönemi iletişim becerileri ve bozuklukları üzerine yapılacak bilimsel çalışmalarda güvenilir veri toplama olanağı sağlar.
Sonuç olarak, FOCUS-TR ölçeği, altı yaş altı çocukların iletişimsel katılımını değerlendirmede önemli bir boşluğu dolduran, bilimsel olarak güvenilirliği kanıtlanmış değerli bir araçtır. Çocukların günlük yaşamdaki iletişim becerilerini ve katılımlarını değerlendirmede kullanılan yeni ve standardize araçlar hakkında bilgi edinmek, onlara sunulacak destek ve müdahalenin kalitesini artıracaktır.